01
Kısa cevap
Tolerans, bir ölçünün ne kadar sapabileceğini söyler. Millerde bu sapma ISO 286 sistemiyle yazılır: bir harf ve bir sayı. h6, h9 ve h11'de harf aynıdır; sayı büyüdükçe izin verilen sapma da büyür.
Örnek: Ø20 mm bir mil için h6, çapın 19,987 ile 20,000 mm arasında kalmasını ister. h9'da aralık 19,948–20,000 mm, h11'de 19,870–20,000 mm'dir. Üçü de aynı anma ölçüsündedir, ama farklı hassasiyettedir.
Bu yazı harf ve sayının ne anlama geldiğini, sık kullanılan sınıfların tablosunu ve çekilmiş, soyulmuş, taşlanmış çubukta hangi sınıfın görüldüğünü anlatır. Formların tamamı için çelik formları rehberine bakabilirsiniz.
02
Harf ve sayı ne anlatır
Tolerans sınıfı iki parçadan oluşur.
Harf konumu söyler. Milde küçük harf kullanılır. h, sıfır çizgisinin hemen altında demektir: üst sapma sıfırdır. Mil anma ölçüsünden büyük olamaz, yalnız küçük olabilir. Deliklerde karşılığı büyük H'dir ve delik anma ölçüsünden küçük olamaz.
Sayı genişliği söyler. Buna temel tolerans derecesi (IT) denir. 6 küçük tolerans, 11 geniş tolerans demektir. Sayı yükseldikçe izin verilen aralık büyür.
Anma ölçüsü de etkiler. Aynı sınıf, büyük çapta daha geniş bir aralığa izin verir. h6 için Ø20'de 0,013 mm, Ø100'de 0,022 mm sapma tanınır. Bu yüzden tablo ölçü aralıklarına bölünür.
Bu nedenle bir çizimde "Ø50 h6" yazıyorsa üç bilgi vardır: anma çapı 50 mm, üst sapma 0 ve alt sapma −0,016 mm. Çapın 49,984 ile 50,000 mm arasında olması gerekir.
Tolerans yazımının üç kısa örneği: - Ø30 h7: çap 29,979–30,000 mm. Üst sapma 0, alt sapma −0,021 mm. - Ø60 h9: çap 59,926–60,000 mm. Alt sapma −0,074 mm. - Ø100 h11: çap 99,780–100,000 mm. Alt sapma −0,220 mm.
Çizimde sıfır genellikle yazılmaz; yalnız "Ø30 h7" görürsünüz. Açılımını tablodan okursunuz.
h harfinin tek seçenek olmadığını da bilin. Mil için başka harfler de vardır: j, k, m, n, p gibi harfler milin sıfır çizgisinin üstüne çıkmasına izin verir ve sıkı geçmelerde kullanılır. Hammadde çubuğunda ise h neredeyse tek harftir; çünkü çubuk anma ölçüsünden büyük gelmesin, işleme payı kesin kalsın istenir.
03
h6–h12 tablosu
Aşağıdaki değerler mil sapmalarının mutlak değeridir (mm). Üst sapma sıfırdır; mil yalnız küçülür. Ölçü aralığı, ilk değerden büyük ve ikinci değere kadar (dahil) okunur: 18–30 satırı, 18 mm'den büyük ve 30 mm'ye kadar çaplar içindir.
| Anma çapı (mm) | h6 | h7 | h8 | h9 | h10 | h11 | h12 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 3–6 | 0,008 | 0,012 | 0,018 | 0,030 | 0,048 | 0,075 | 0,120 |
| 6–10 | 0,009 | 0,015 | 0,022 | 0,036 | 0,058 | 0,090 | 0,150 |
| 10–18 | 0,011 | 0,018 | 0,027 | 0,043 | 0,070 | 0,110 | 0,180 |
| 18–30 | 0,013 | 0,021 | 0,033 | 0,052 | 0,084 | 0,130 | 0,210 |
| 30–50 | 0,016 | 0,025 | 0,039 | 0,062 | 0,100 | 0,160 | 0,250 |
| 50–80 | 0,019 | 0,030 | 0,046 | 0,074 | 0,120 | 0,190 | 0,300 |
| 80–120 | 0,022 | 0,035 | 0,054 | 0,087 | 0,140 | 0,220 | 0,350 |
| 120–180 | 0,025 | 0,040 | 0,063 | 0,100 | 0,160 | 0,250 | 0,400 |
Tablo, ISO 286-2'deki standart tolerans değerleriyle uyumludur ve iki bağımsız yayında aynı çıkar. Örnek okuma: Ø40 mm bir mil, h9 ister. 30–50 satırı, h9 sütunu: 0,062 mm. Çap 39,938–40,000 mm olmalıdır.
Tabloyu okurken iki hatadan kaçının. Birincisi, sapmayı artı sanmaktır: h sınıfında sapma yalnız eksidir. İkincisi, ölçü aralığını yanlış satırdan okumaktır. 30 mm tam sınırdadır ve 18–30 satırına girer; 31 mm ise 30–50 satırındadır.
Ölçüm de önemlidir. ISO toleransları 20 °C referans sıcaklığı için tanımlıdır. Mikrometre ve parça aynı sıcaklıkta olmalıdır; sıcak bir mili ölçmek, dar sınıflarda fark yaratır. Parlak çelik ürünlerinde ölçü kontrolü, norma göre çubuk ucundan belli bir mesafe içeride yapılır.
Pratikte şunu görürsünüz: h6'dan h11'e geçmek toleransı yaklaşık on kat artırır. 18–30 satırında h6 0,013 mm iken h11 0,130 mm'dir.
04
Teslim durumuna göre tolerans (EN 10278)
Parlak çelik ürünlerinin boyut toleransları EN 10278'de ISO 286 sınıflarıyla verilir. Hangi sınıfın uygulanabildiği, ürünün nasıl bitirildiğine bağlıdır. Tabloda Y yuvarlak, K kare, A altıköşe demektir.
| Teslim durumu | Yuvarlak (Y) | Kare (K) | Altıköşe (A) |
|---|---|---|---|
| Çekilmiş | h9–h12 | h11, h12 | h11, h12 |
| Soyulmuş / tornalanmış | h9–h12 | – | – |
| Taşlanmış | h6–h12 | – | – |
Bu tablo, normun eski baskısındaki sınıf dağılımını gösterir. 2023 baskısı kapsamı ve standart sınıfları güncellemiştir. Bu yüzden sipariş satırına sınıfı açıkça yazın; "standart" varsayımına güvenmeyin.
Genel kural şudur: taşlama en dar sınıfa kadar iner, çekme ve soyma daha geniş sınıflarda kalır. h6 gibi dar bir sınıf istiyorsanız ürün taşlanmış olmalıdır. Çelik çubuk sayfasında çubuğun genel özelliklerini bulursunuz.
Bir uyarı: bu bölümdeki sınıf dağılımı yalnız çubuğun çapı içindir. Boy toleransı ayrıdır. Fabrika boyunda kesilmiş çubukta boy payı geniştir; ölçüye kesilmiş çubukta boy için ayrı bir değer teklifte yazılır.
05
Geçme örnekleri
Tolerans, iki parça birbirine geçtiğinde anlam kazanır. Delik büyük harfle (H), mil küçük harfle (h) yazılır ve ikisi bir "geçme" oluşturur. Ø20 mm anma ölçüsüyle iki örnek:
| Geçme | Delik | Mil | En küçük boşluk | En büyük boşluk |
|---|---|---|---|---|
| H7/h6 | 20,000–20,021 | 19,987–20,000 | 0 | 0,034 |
| H11/h11 | 20,000–20,130 | 19,870–20,000 | 0 | 0,260 |
H7/h6'da mil, deliğe sıfır boşlukla girebilir; boşluk en çok 0,034 mm olur. H11/h11'de aralık çok daha geniştir ve ölçü hassasiyeti aranmayan bağlantılarda yeterlidir.
Hesabı kendiniz yapmak isterseniz tabloya yeniden bakın: delik ve mil sapmaları aynı IT derecesinden gelir.
Hesap basittir: en büyük boşluk, deliğin en büyük ölçüsünden milin en küçük ölçüsünü çıkarmakla bulunur. 20,021 − 19,987 = 0,034 mm.
06
Taşlanmış milde seçim
Sınıf seçimi parçanın işine göre yapılır. Üç soru işe yarar: 1. Parça başka bir parçaya hassas geçecek mi? Evet ise h6 ya da h7'yi düşünün. 2. Dönen veya kayan bir yüzey mi var? Rulman yatağı, burç, conta yuvası ve lineer hareket için dar sınıf aranır. 3. Hassasiyet tezgâhta mı sağlanacak? Parça işlenecekse çubuk daha geniş sınıfta (h9–h11) alınır ve nihai ölçü sizin tezgâhınızda verilir.
Daha dar sınıf, üretimde daha fazla özen ister ve teklifi etkiler. Bu yüzden gerekenden dar sınıf yazmayın; çizimin istediği sınıfı yazın.
Taşlanmış çelik mil ürününde sınıf ve çap sipariş satırında birlikte yazılır, örneğin Ø 20 h6. Kalite ve ölçüyü yazıp teklif isteyebilirsiniz; hangi sınıfın hangi çapta bulunduğunu satış ekibi teklifte bildirir.
07
Sık sorulan sorular
h6 ile h7 arasındaki fark nedir?
İkisinde de üst sapma sıfırdır; fark toleransın genişliğindedir. h7, h6'dan yaklaşık yüzde 60 daha geniştir. Ø20 mm'de h6 0,013 mm, h7 0,021 mm'dir.
Taşlanmış mil hangi toleransta olur?
Taşlanmış mil çoğunlukla h6–h9 aralığında sipariş edilir. En dar sınıflara taşlama ile inilir. Çekilmiş çubuk ise daha geniş sınıflarda (h9–h12) kalır.
H7/h6 geçme ne demek?
Delik H7, mil h6 toleransındadır. Mil deliğe sıfır boşlukla girebilir; en büyük boşluk Ø20 mm'de 0,034 mm'dir. Yani milin deliğe hassas yerleştiği, ama bozuk sıkışmayacağı bir geçmedir.
